Geschiedenis ggz Etten-Leur
Deze plek staat symbool voor de geschiedenis van meer dan een eeuw verandering in de geestelijke gezondheidszorg. Van een gesloten wereld achter muren, naar een open plek midden in de samenleving.
1902 - Oprichting Sint Antonius Gesticht
In 1902 richtten de Zusters Franciscanessen het Sint Antonius Gesticht op. Hier werden mensen opgevangen die zich in de samenleving niet konden handhaven en waar geen plek voor was bij familie. Dat konden bejaarden zijn, armen, weeskinderen, gehandicapten, daklozen of moeilijk opvoedbare kinderen. Later is de instelling uitgegroeid tot een opvang van mensen met een psychiatrische aandoening.
In die tijd werd anders gedacht over geestelijke gezondheidszorg. Men vond dat kwetsbare mensen beschermd moesten worden. Daarom leefden bewoners vaak apart van de samenleving. Rond het terrein stond een muur die het gesticht scheidde van het dorp. Het leven speelde zich grotendeels af binnen de grenzen van het terrein.
De psychiatrie bestond voornamelijk uit het beschrijven van hoe mensen eruit zagen en het gedrag dat mensen vertoonden. De verpleging beperkte zich tot het verzorgen van deze mensen en het beschermen van de patiënten tegen zichzelf. Ze sliepen op grote zalen en zonder enige vorm van privacy.
Vanaf het begin hadden de Nonnen een boerderij met personeel uit de buurt om zelfvoorzienend te zijn.
Daarnaast was werken in de wasserij door patiënten en religieuzen een vorm van dagbesteding, maar zeker ook een verdienmodel.
1909 - Bouw van de kapel
In 1909 werd de bouw van de kapel op het terrein afgerond.
1931 - Aanstelling dokter Kok
In 1931 werd voor het eerst een arts aangesteld, dokter Kok. Onder zijn aanvoering werd de zorg geprofessionaliseerd en werd in 1932 het Mariapaviljoen geopend. Dat was volgens moderne maatstaven ontworpen en was ook hard nodig door ruimtegebrek.
Er werd onderscheid gemaakt in drie klassen. De patiënten met het meeste geld verbleven in klasse 1, de armsten in klasse 3. Zij kregen verschillend voedsel en hadden ook ander servies.
1966 - Brand in de kapel
De brand van de kapel in 1966 markeert toevallig genoeg ook het einde van het religieuze tijdperk.
1967 - Stichting Het Hooghuys
Leken personeel komt in de plaats van religieuzen. In 1967 wordt Stichting Het Hooghuys opgericht. Er komt een verpleegstersflat op het terrein.
Op de overzichtsfoto van het terrein zie je: onder de kapel, het werktheater, de gymzaal en daarachter het Mariapaviljoen.
1989-1991 Kunstwerk Marlène Dumas
Getiteld ‘Maar wie ik ben gaat niemand wat aan’
In 1989 kreeg kunstenaar Marlene Dumas een opdracht van de kunstcommissie van ’t Hooghuys. Ze kwam meerdere keren naar Etten-Leur om bewoners te ontmoeten en te fotograferen. Met haar Polaroidcamera maakte ze steeds twee foto's: één voor de bewoner en één voor zichzelf.
Zo ontstond er geen afstand tussen kunstenaar en model, maar juist contact en gelijkwaardigheid. Een groep bewoners bezocht haar zelfs op haar woonboot in Amsterdam.
Dumas: “Het ging mij om de momenten dat wij elkaar begroeten met al onze angsten, vrezen en ongelukkigheden. Ik heb niet de cliënten willen afbeelden als zielige wezens. Ik wil mensen afbeelden in hun complexiteit, een nooit totaal op te sommen (te definiëren) identiteit.”
Dumas maakte 36 schilderijen. De portrettengalerij toont voormalige patiënten van Het Hooghuys, maar ook de toenmalige directeur en therapeuten. Verder zijn Jim Morrisson en enkele dieren te herkennen. Wie patiënt is en wie niet, valt niet altijd te onderscheiden.
Op 20 juni 1991 werd het werk feestelijk onthuld. De serie kreeg de veelzeggende titel Maar wie ik ben gaat niemand wat aan. Een titel die ook vandaag nog aan het denken zet: hoeveel zegt een label eigenlijk over wie iemand werkelijk is?
In 2019 werd het huidige restaurant gesloopt en werd besloten om vanaf 2018 het kunstwerk in bruikleen te geven aan Museum De Pont in Tilburg en het Museum van de Geest in Haarlem.
Martien Pepping vertelde in 2019 (destijds directeur bij GGz Breburg): "Dumas was een bewuste keuze vanwege haar belangstelling voor de psychiatrie en de vrouw die zij is. De manier waarop Dumas onze patiënten portretteerde, zou met de huidige privacywetgeving niet meer kunnen. Dat maakt dit werk in tal van opzichten uniek.”
Wist je dat…
… het kunstwerk jarenlang in het restaurant heeft gehangen. De enige rechte muur waar haar schilderij van formaat paste.
... er een replica van de schilderijen nu nog te zien is in de hal aan de Pastoor Binckstraat 80 (zie foto hieronder).
... de opdracht van Marlene Dumas breder was en ze meerdere schilderijen maakte samen met cliënten. Zo hangt er ook een werk (in bruikleen van GGz Breburg) in het Stedelijk museum Breda.
Jaren 90 – Openstelling van het poortgebouw
In de loop van de twintigste eeuw verandert de kijk op zorg. Zelfstandigheid, eigen regie en meedoen in de samenleving wordt steeds belangrijker. Mensen krijgen meer vrijheid en meer mogelijkheden om hun eigen leven vorm te geven.
Een symbolisch moment in die ontwikkeling is het openstellen van het poortgebouw in de jaren negentig. De gesloten doorgang wordt een open verbinding met de omgeving.
Daardoor veranderde niet alleen het terrein, maar ook de betekenis ervan.
Waar vroeger sprake was van een duidelijke scheiding tussen instelling en samenleving, ontstond geleidelijk een plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.
1999 – Fusie tot GGZ Regio Breda
Sinds 1999, na een fusie van Stichting Het Hooghuys met drie andere ggz-instellingen, is de naam gewijzigd in GGZ Regio Breda.
Later is boerderij De Brande gebouwd als dagbesteding en om buurtbewoners met kinderen welkom te heten.
2021 – Antoniusgebouw wordt Antoniusresidentie
Ook de gebouwen en het terrein veranderden mee. Waar vroeger een groot deel van de omgeving bij de instelling hoorde, staan nu woningen en appartementen. Het terrein is steeds meer onderdeel geworden van de wijk.
GGz Breburg is tot begin 2019 op het binnenterrein gevestigd.
Daarna begint de bouw voor de nieuwe wijk op deze plek. In 2021 krijgt het Antoniusgebouw een nieuwe bestemming als appartementencomplex, de Antoniusresidentie.
Voor ons heel symbolisch dat het oude hoofdgebouw nu letterlijk onderdeel is van de samenleving.
Heden – Een open terrein waar zorg, natuur en ontmoeting samenkomen
Deze ontwikkeling gaat vandaag de dag nog steeds door. Op het terrein werken cliënten en buurtbewoners samen, onderhouden zij het groen en ontmoeten zij elkaar op verschillende plekken. Ook de natuur speelt daarin een belangrijke rol. Groene ruimtes nodigen uit om naar buiten te gaan, elkaar tegen te komen en samen actief te zijn.
Deze ontwikkeling past bij een bredere verandering binnen de geestelijke gezondheidszorg. Zorg vindt niet alleen plaats binnen gebouwen. Verbinding met de samenleving, deelname aan activiteiten en contact met anderen worden steeds belangrijker.
Dat de poort van de oude hoofdingang bewaard is gebleven, vinden wij bijzonder waardevol. Zij herinnert aan de geschiedenis van deze plek en vertelt het verhaal van de ontwikkeling die hier heeft plaatsgevonden.
